Войти
Ru

Практическое применение данных по сайту Единое Шежире Казахов

Инструкция для сайта Шежире

Единое Шежире www.elim.kz | Доклад Халидуллина Олега

Серия книг Шежире | ЕДИНОЕ ШЕЖИРЕ – это самая большая генеалогия в мире

О шежире

Сдай анализ днк, узнай генеалогию | Генетический подарок потомкам

Страсти вокруг шежире

Генеалогия | греческое genealogia — родословие

Родология

Человек живет, пока его помнят!

BIZDIN CHETEL QAZAQTARGA

Ходжи в генеалогической системе казахского народа

Стих нашего Мурата Увалиева о Шежире

Опубликовано в газете "50х50"

История всегда пишется победителями

Мурат Увалиев // Посторонись, Мухаммед

Проект возрождения старинного обычая казахов - создание Единого Шежире

Джандарбек СУЛЕЙМЕНОВ, Имматрикуляция Нурболата Масанова

Тельман МЕДЕУ-УЛЫ Треугольное государство

Каждый казах обязан знать своих предков вплоть до седьмого колена | ЮЖНАЯ СТОЛИЦА Газета Время

Тюркский язык возник в 1 тысячелетии до нашей эры

Генеалогия казахов | сайт для казахов и тех, кто интересуется их историей

Казахстан и Мировая история | Национальная идея

Рецензия по книге Аргыны

Комментарий к книге «Аргыны». Алдан Аимбетов.

Идущий испокон века народный опыт никогда не бывает бесполезным

Сообщение участников форума

История возникновения сайта

По сайту Рустама Абдуманапова

Шежере не есть явление, присущее только башкирам

О роде Кыпшак (часть 3)

Жоғарыда айтылғанындай, 1838 жылы Орынбор және Сібір ведомстволарының жерлері арасында межелі шеп белгіленді. Осы заң актісі бойынша қыпшақтардың басым көпшілігі Орынбор ведомствосының қарамағына енді. 1866 жылғы 17қазандағы құжатта Шығыс бөлігінің шекарасы туралы был аи деп хабарланған: «...шығыс жағынан Звериноголов станицасыиан оңтүстікке қарай Сырдария шебімен Шу өзені төңірегіие дейіп созылып жатқан Сібір қырғыздары облысы.

Оңтүстігінеп Сырдария шебі, батысынан облыстың Орта бөлігі, ұя өзеніидегі Степная станицасынан, Маршенск станицасы, Тобылдың бас жағы, Ащысай және ұлқияқ өзендері, Шалқартеңіз көлінің батыс шеті арқылы Сырдағы № 2 фортқа дейін. Солтүстігінеи ұя өзені бойындағы Степная станицасыиан Звериноголов станицасына дейінгі шеи бойымен Орынбор губерниясы». Бұрынғы КСРОның Орталық мемлекеттік әскеритарихи архивінде «Орта орда қырғыздары мекендейтін көшпелілер картасы» бар. Осы картаны түсіидірген жазбада Орынбор бастығына бағынатын қазақ руларының, соиың ішінде қыпшақтардың Оралдың арғы жағыпдағы далада орналасуы туралы айтылған.

Орынбор қазақтары облысының Шығыс бөлігінде кошіп жүретін рулар мен аталардың тізімінде қыпшақтардың Қарабалық, Танабұғы, Көлдеиең, ұзыи, Торыайғыр рулары айтылады. Тізімде келтірілген 12 атадан бізге біреуі Алтыбас қана белгілі (4кесте), ал қалғандары Қыдыр, Көбік жәно басқалары біздің мәліметтерімізде жоқ. Олар қоныстапдыру комиссиясыиың материалдарында да жоқ. Бұлар, тегінде, орыс шепеуніктеріне хабарланған ұсақ аталар бөлар (мүмкіи, старшындар атауы шығар?).

Қыпшақтардың көптеген қауымдары Қазақстахшың эр жерінде топтасып көшіп жүргеп. Рулық белгісі бойыпша құрылғаи мыпа Қыпшақ болыстары: Жалыбай қыншақ (9 ауыл, 513 шаңырақ, 1799 адам), Сақал қышпақ (12 ауыл, 718 шацырақ, 2827 адам), Құлатай қыпшақ (8 ауыл, 511 шаңырақ, 1647 адам), Құлаиқыпшақ (9 ауыл, 550 шаңырақ), АйтқұлЖәдікқыпшақ (1 ауыл, 60 шацырақ), Жолобақыпшақ (1 ауыл, 28 шаңырақ) Ереймептау ауданы меп Ақкол көлі маңында қыстап, жазда Баяпауыл теңірегше кетіи жүрген. Болыстардың атауларыида рулардың этнопимдері де (мысалы, Құлан), туыстық басталатын неғұрлым берідегі аталарыпың есімдері де (мысалы Жолоба) айтылады. Қыпшақтар жөніндегі қолда бар шежіреден белгілі бір эпонимнің туыстық жүйесінде алатыы орныи анықтауға болады, өкініштісі, бәрін бірдей анықтау мүмкін емес (4кесте). Жоғарыда аталған болыстардың бәрі Бұлтың және Құланқыпшақ деген екі руға жатқаи жәпе Ақмола сыртқы округінің приказына бағынған. Қыпшақтардың көптеген қауымдары осы округке берілген, бірақ бос жайылымның болмауы салдарынаи округтен тыс жерлерге, тіпті Қазақстаииан тыс жерлерге де көшіп кеткен.

Бұл ең алдымен округтер құрылып, жайылымдар Ресей бодандығына бұрын кіргеы қауымдар арасында бөлініп қойғапнан кейін бодаидыққа жаңадан кіргендерге қатысты. Қыпшақтардың осы шет аймақтарда көшіп жүрген барлық аталары да Бұлтың руына жатады (4кесте). Құлынды даласында (Омбы ішкі округі) 5 жәпе 6казак полктерінің жерінде 516 шаңырақ Қыпшақ көшіп жүрген. Қазақтардап жерді тартып алу және «...оңірдеп (10 шақырымдық М, М.) қырғыздардың өздігінен кетуі үшін» олардың іргелі құрылыс тұрғызуыиа тыйым салу үрдісінің күшеюіне байланысты қауымдардың билеушілері шекара басқармасына өздеріне жер бөлу туралы өтініш жасайды.

Осы мәселеге орай, хаттардың бірінде былай делінген: «олардың атабабасы (қыпшақтар) халқымен бірге осыдан көп жыл бұрыи Сілеті, Ереймеитау, Кокой, Ақкол деген т. б. алқаптарды, ішінара Есілдің сол жағалауындағы шабыіідықтарды мекендеген... сыртқы округтер ашылғап кезде қыпшақтардың көитегеп шаруашылықтары барымтадан қауіптоиіп, өрьтс бекіпістері қорғайтып Ертіске қарай ішкі шепке кошіп кетті..., ал жоғарыда аталғаи жерлерді Қаижығалы және Керей қырғыздары пеленіп қалды...». Болыс басқарушылары ПІекара басқармасыпаи бұрып оздеріпе тиесілі болып келген жердің берілуін сұрайды. Орыс әкімшілігі Ақмола округтік приказының аға сүлтаиьг Арыстан Қүдаймендштге қыпшақтарды қапжығалылар мен керейлердің арасыиа орналастыруға нұсқау бергеи. Оғап аға сүлта.гг мыпадай жауаи қайтарғанын көреміз: «Қуаидық дистанциясынап басқа бос жер кормей отырмып. Бул жердің бір бөлігі Есілдің жоғарғы жагыпда, Ақмоладатт 70 шақырым қашықтықта л^атқап Үршат көлімен қ(>са Қотырадыр, Аюлы, Нияз, Қояиды, Теріқыстау, Балтақара алқабы, Шідерті озеиінің жоғарғы жағы, онда кемінде 500 шаңырақ сыя алады...». Шекара басқармасы мен Ақмола округтік приказыиың сөдан кейінгі хатхабар алысуына қарағанда, Сілеті өзеніне қыпшақтардың шағын бөлігі орналастырылған.

Рубасыларына л^аңадан келгеи қыпшақтарды «бірге қыстап шыққаны үшін ешқаидай ақы талап етпестеи...» қабылдауға өкім берілді. Көкшетау ішкі округіиің қыпшақтары туралы өл кезеңиің мәліметтері жоқ, өйткені бұл тайпаның коптеген руы Орта жүздегі көтеріліс кезінде Кенесары Қасымовтың қосынында болған. XIX ғасырдың 40жылдарында қыпшақтар бұрынғы мекендеріне қайта орала бастаған. 1841 жылы ұзыиқаз қыпшақтардың 245 шаңырағы бағаналылармен бірге көшіп жүрген өз тайпаластарына қосылған. Құсмұрыы округі шегінде керейлермен бірге Күрлеуіт руыішң 123 шаңырағы (406 адам) көшіп жүрген. Қарабалық, Көлденең, Торыайғыр рулары мен Торы^сардың шағып төптары Қостанай уезіне қоныстандырылды. Қарабалық руының қауымдары сонымен бірге Төбыл озенінің оң жағалауына жәые одап әрі қарай шығысында ұя өзеніне солтүстігінен құятып Тоғызақ өзеніие дейін ірге тепті.

Олар оңтүстікте Қамысыаят, Сынтасты өзеидері мен Дөсайқөиа, Тұмарлық көлдеріпің бойын мекендеді. Олардың қыстаулары мен жайлаулары Жаркол, Қынабайкөл, Тізгін, Қособа, Қарасор, Сайымбет, Үлкеннұрлы, Шұбаркөл, Үлкеиқөскөл көлдерінің төңірегіпде болды. Қарабалық руы сонымен қатар Алқакөл озенінің солтүстік жагыпда Тобылдың оң жағалауына және осы Тобылдың солтүстікке бұрылатып жеріне дейіп, Сарт, Тастымбике колдері тоңірегіне қөныстандырылды. Торғай уезі аймағыпда Қарабалық руы Қара Торғай озешиің сол жағалауын, Улы Жылапшық озеніпің бойын жопе осы озеп құятын Жақсы Ақкол өзеліпің шығыс жағалауып мекен етті.

Колдспең руы Қостанай уезі шегіиде Үя озеиіпің Тобылга қүятып жеріне дейіигі оң жағалауын, Тобылдың Қарақамыс коліпеп солтүстігіпдегі оц жағалауын және оңтүстікте Сасықкөлдің солтүстігінде мекепдеді. Кейбір ікерлерде бұл рудың кошіпқоиатьш орындары Обаған өзеліпе дейіп жетті. Торыайғыр руы Қостаиайдың оцтүстігінде ориаласты. Олар негізінеп Тыиымбике мен Сарт өзендерінің төңірегіиде қоиыстанды. Бұл қыпшақтардың басқа руларына қараганда адам сапы аз ру болған. ұзыи руының негізгі копшілігі Торғай, Қараторғай озендеріиің аралығында Құмкешу және Қостөбе деген жерлерге дейіп (Торғай уезі), сөндайақ бірпеше қауымд,ары Құсмұрын өзенінің батысында (Қостанай уезі) тұрган. Торы, Құланқыпшақ руларының негізгі көпшілігі Торғай уезі шегінде орналасты: торылар Қараторғайға құятыи Сарыторғай өзепінің бойында, Сарыкеңгір мен Қаракеңгірдің бас жағында қыстады.

Бұл рудың бірнеше қауымы Қостаиай уезінде Арғын руларыпың қоиыстары арасында тұрды. Құланқыпшақ руы Торғай өзеніне құятын Тасты, Қарыисалды өзендерінің бойып мекендеді. Қыпшақтар оңтүстікте Сырдария өзенінің бойыида: Сұлутөбе деген жердеы шығысқа қарай Сырдарияның екі жағында және Жаңақорған ауданьшда (Перовск . уезі) қыстады. Жаз кезінде олар Торғай даласыиың жайылымдарына және одан да солтүстікке Тобыл, Обаған өзендеріне барып жайлаған. ГІавлодардың Ертіс өңіріне ел XVIII ғасыр мен XX ғасырдың бас кезі аралығында қоныстанған, қыпшақтар мұнда XVIII ғасырдың ортасында келді. Олар Ертістің оң жағалауына Бобров форпостысының тұсы мен шығысыпда Жалаулы көліые дейіы қоныстанды. Бұл Бұлтыи руы мен оның Қосайдар, Сейтімбет, Ақпыш, Жолоба, Елетеи, Айтқұл, Күрлеуіт, Қожамжар, Қосқұлақ, Жарымбет аталары (4кесте) иеліктерінің оңтүстік шегі болатын.

Осы шептен солтүстікке қарай қыпшақтардың қоныстары басталып, Қызылқақ көлін, ал солтүстігінде Омбы уезі шегіиде Теке, Алабота колдеріи қамтыды, өдаи әрі солтүстікшығысыида Ертіске дейін жеткеп. Павлодар, Омбы қыіішақтары аталған колдер;і,ің тоңірегіи, сондайақ Қарасу озеніиің бойыи, Табылсор, Жамантүз көлдеріп қыстаған. Чернояр жәтге Песчаный поселке л ері аралығындағы оп шақырымдық өңір тұсындагы Ёртіс жағалауыпа да едәуір қыпшақтар қопыстапды. Қьшшақтар 10 шақырымдық оцірдеп Ертістің птыгысыпдагы Табылжан және Әжібұлақ колдеріпе қарай кошігт жүрген.

XX гасырдың басында Павлодар уезіиің жеріпде қыишақтардыц 2962 шаруашьтлығы болғап. Омбы уезіндегі жогарыда аталғап аймақ шегіпдо қыпшақтардың Шарлақ бөлысы болыи, опдагы ауылдар сапы 196га жеткен (1565 шаруашылық 9829 адам). 20 жылдьтқ кезең ішінде, XIX ғасырдың 3050 жыл~ дарыпда Ақмола даласыида Орта жүз тайпаларыныц кошіпқопу үрдісі күшейе түсті. Бұл бірінші кезекте тайпалардың Кеиесары көтерілісіне қатысуының салдарынап болғап еді. Ақмола приказы аумағында оз мекенінен жаппай көшіп кетуі байқалды. Кенесары Қасымов Қазақстаниың оңтүстігіне ауғапнан кейін көптеген рулар оз орыпдарьша қайтып келе бастады.

Бұл арада бір қауымдардың бұрьш өздері кетіп қалған жерді қайтарып алу мақсатымен басқаларға күшпеп қысым жасағаиын, сондайақ өздеріиің пайдалануыпа жақсы жайылымдар алуға ұмтылганын атаи откен жоп. Ертіс өңірі қыпшақтары батысқа қарай бет алып, Ерейментау жайылымдарын иеленген. Алайда, бұл жерлердің иелері қанжығалылар оларды Сілеті, Дамса өзепдері төңірегіндегі Ерейментаудан ығыстырып шығарды. Қыпшақтардың едәуір бөлігі Ақмоланың батыс жағына, Есіл, Дамса, Қалытон озендеріпің бойына орналасты. Қыпшақтардың бір бөлігі Ортаудаи Арғытт руларымен бірге Есіл жаққа кетті.

Оған Бұлтың руыиыц Құдас, Мәдияр, Қосайдар т. б. аталары, Қарабалық руыпың Кеітже, Майлыбай, Тілес аталары, Қүланқыпгпақ руыпың Қашқарбай, Есенгелді аталары қатысты. Ақмола уезінде қыпшақтардың 189 ауылы болып, олар 1764 қожалықты біріктіргеп, бұл уездегі ауылдар (2503) мен қожалықтардың (18627) жалпы санына проценттік қатынасы 7,5 және 9,5% болды. Қазақстанның солтүстік шет аймағы Петропавл уезінде де қыпшақ қауымдары бар. Аңызда айтылуы бойыпша, мұнда Торыайғыр және Бұлтың руларының аталары Теке көлі мен Сілеті озепінен келіп, Уақ иеліктерімен катар Жацғыр, Биесойғап, Қойбағар көлдеріиің тоңірегімеи уездің оңтүстікбатыс бөлігіндегі Есіл өзепіпің бойыиа қопыстапған. Солтүстік Қазақстаи қыпшақтары 35 ауыл қүрғаи (252 қожалық), мүпың озі уездегі қожалықтардыц жалны сапыпа птаққанда барлығы 2,2% болды.

Скачать статью