Войти
Ru

Практическое применение данных по сайту Единое Шежире Казахов

Инструкция для сайта Шежире

Единое Шежире www.elim.kz | Доклад Халидуллина Олега

Серия книг Шежире | ЕДИНОЕ ШЕЖИРЕ – это самая большая генеалогия в мире

О шежире

Сдай анализ днк, узнай генеалогию | Генетический подарок потомкам

Страсти вокруг шежире

Генеалогия | греческое genealogia — родословие

Родология

Человек живет, пока его помнят!

BIZDIN CHETEL QAZAQTARGA

Ходжи в генеалогической системе казахского народа

Стих нашего Мурата Увалиева о Шежире

Опубликовано в газете "50х50"

История всегда пишется победителями

Мурат Увалиев // Посторонись, Мухаммед

Проект возрождения старинного обычая казахов - создание Единого Шежире

Джандарбек СУЛЕЙМЕНОВ, Имматрикуляция Нурболата Масанова

Тельман МЕДЕУ-УЛЫ Треугольное государство

Каждый казах обязан знать своих предков вплоть до седьмого колена | ЮЖНАЯ СТОЛИЦА Газета Время

Тюркский язык возник в 1 тысячелетии до нашей эры

Генеалогия казахов | сайт для казахов и тех, кто интересуется их историей

Казахстан и Мировая история | Национальная идея

Рецензия по книге Аргыны

Комментарий к книге «Аргыны». Алдан Аимбетов.

Идущий испокон века народный опыт никогда не бывает бесполезным

Сообщение участников форума

История возникновения сайта

По сайту Рустама Абдуманапова

Шежере не есть явление, присущее только башкирам

О роде Керей (часть 3)

Сырдария бойыпаи, Арал жағалауы мен Түркістап тоңірегіпен жоңғарларды Қазақстаи шегіиеп қуып шығу кезеңіпде тайпалардың жалпы қоныс аударуымен бірге керейлср шығыс иен солтүстікке бет алғаи. Коштіц бүкіл бойыпда кей жерл ер де жақсы жайылымдар кездесіп, кейбір рулар соларға орып тепкеи де, қалғапдары ілгері кеткен. Мысалы, Іі^осай, Бекпазар аталары Шұбартау алқабында қалып, қалғандары Аягоз өзепіпеи әрі асып, Семей бекінісі жағына қарай кошкеп, сөйтін өған шамамен екі күпдік жер (15 нтақырымдай) жетпей, Үшқарауыл дегеп жергс тоқтағап. Ал оида әлі де жоңғарлар бекеті бар еді. Халық аңыздарында лшңғарлардың қуып шығарылуы меп қазақ руларының шығысқа қарай қопыс аударуы Абылай хаи серіктеріпің бірі Жәиібек батырдыц есімімоп байланыстырылады. Жәнібек батыр бастаған қазақ жауыпгерлері жоңғарларды барған сайып тықсыра қуып, ақырыида оларды Маңырақ тауыиаи Қызылсу озеніттің арғы жағындағы Сауыр жөтасы жүйесіне асырып жіберген. Сойтіп, Керей рул ары осы тауға қопыстанғап.

Сіргебаев Нұржақынның (1892 жылы туғап) айтуына қарағанда, бұл жерлерге оиың тәртіптпі атасы келген, демек, керейлер бұл жерлерге XVIII ғасырда келіп ірге тепкен. К. Струве меп Г. Потанин былай деи жазған: жоңғарлар қуып піығарылғаннан кейіп «бұл жотаны (Сауыр М. М.) қырғыздар (қазақтар) өте тез арада мекендеп алды, 1780 жылы біз қырғыздарды Қабырғабазар өзеіті бойыиап кездестіреміз, олар атап айтқанда, сол кезде Қожаберген бастаған және 1750 жылға дейін Шарқұрбап озепінің шығыс жағыыда көшіп жүрген керей руы...

Қырғыздардың ең шығыс қоныстары Шарқұрбаы, Бақанас озеидерінің бойыида болған. Өткеп ғасырдың ортасынаи осы кезге дейін қырғыздар Сауыр шебіне шектес Қапасқа дейіп жылжығаи, бұл 300 шақырымдай болады». Жамкенов Жұртыбай (1901 жылы туғаы) мен Сымтықов Бегалының (1904 жылы туған) деректеріые қарағанда, Маңырақ тауы мен оиың төңірегіпе абақкерей тармағы және оның Қойлау, Байлау, Жәдік, Жастабаы, Меркіт дегеи рул ары (5кесте) қоныстанған. Керейлер Маңырақ тауынан да солтүстікке көшкен.

Олар азынаулақ қауым болын ұлан өзенінің бойында, Шыңғыстай тауында, Ертістің оң жағалауындағы Белағаш даласының Жалқарағай деген жерінде қыстап, жайлаған. Керейлер сөиымен бірге Ертістің батыс жағындағы Қызылтауда арғындармен шектес те тұрған. Аңыздарға қарағанда, XVIII ғасырдың бас кезінде Ақмоладагы Есіл өңірінде Есенберді жәие Есеибақты (5кесте) басқарған керейлер мекеидеген. Олар жалпы рудың иегізіи салушы Ақсарыпың немерелері еді. Ағайындылар арасында дау туады да, үлкені Ертіске кошіп барып. өз қауымдарымеи Кеңтүбек алқабына қоііыстанады. Есенберді солтүстікте мөлдір көлдер мен жақсы жайылым барын есітіп, оиың расөтірігін анықтау үшін шолғыишылар Ихібереді. Шөлғыншыларга Үлкенқарой колі ұнап, соган оз қазығып қағады, яғпи, даладағы дәстүр бойынша, осы жерлерді оздеріне бекітіп алады.

Кейін Есеиберді тармағы нақ осы жерге келіп қыстағаи да, жаздыгүыі солтүстікке қарай кошіп жүрген. XVIII ғасырдың бас кезіиде Баянауыл тауы мен Ерейментаудап және XIX ғасырдың орта шенінде Қалмаққырғаи тауынан басқа керей рулары(аталары) да осы жерлерге келген. Кенесары көтерілісі жылдарында кейбір Керей рулары Ақмоладағы Есіл оңірінен көшіп, Үлкенқарой, Теке көлдерінің төңірегіндегі жайылымдарға келіп қоныстанган. Алайда керейлердің негізгі көпшілігі орталық және солтүстік Қазақстанды мекендеді. Ақмола даласына келгеннен кейін олар орманды тауларға, Сілеті өзені бойындағы ормаидарға, оның жартасты жағаларына ірге тепті. Кенесары көтерілісі кезінде олардың бір бөлігі онымен бірге оңтүстікке, ал басқа бір бөлігі солтүстіктегі орыс бекіпістеріне қарай кеткен. Алайда бұл котеріліс керейлердің Ақмола даласына, таулары мен жазығына қоныстапуыы тоқтатқаи жоқ. Олардың ңоныс аударуы өздерінің Ертіс өңірі жайылымдарыиан, Омбы өңірі көлдерінеи ығыстырылып шығарылуына байлаыысты ерекше күшейе түсті. Көшпенділердің шығыстан және солтүстік шығыстан қоныс аударуының жедел болғаны сонша, орыс шенеуніктері бұл кезеңді «керей кезеңі» деп атап кетті, өйткені сол кезде құрылған 81 қауымиың ең көбі (32 қауым) керейлер қауымдары еді. Керейлердің бұлайша көтеріле көшуі өз руластарыиың саныи көбейту есебінен өз биліктерін нығайтуға ұмтылған Құрсары руынап гаыққан Нөкербек және Тұрлыбек Қошаиов (5кесте Құрсары дан алтылшы буын) сұлтандардың есімдерімен байланыстырылады.

XIX ғасырдың 40жылдарыидағы мәліметтерге қараганда, керейлер Ақмола, Аягөз, Қарқаралы, Көкпекті, Үшбұлақ жәие Амаиқарағай сыртқы округтері мен Семей, Омбы ішкі округтерінің жеріне қоиыстанғаи. Осы болыстардьтң бәрі Ерейментаудың сөлтүстік беткейіпде, Сілеті өзенінің бойында, одан әрі солтүстікбатыста Мамай, Итемген көлдеріне дейін көшіп жүрген. Болыстардың атауларында Ақсары және Құрсары (5кесте) руларыиың аталарына ат берген есімдер (этноиимдер) бар. 1843 жылы Көкшетау приказынан Ақсары керейлердің 1 ауылы (15 шаңырақ) және Құрсары керейлердін 7 ауылы (167 шаңырақ), берілді. Бір ауылдап басқаларыпың бәрі Ертіс бойыида: Ақсары керейлер Семияр жәие Кривой станицаларының төңірегінде; Құрсары керейлер Осморыжская станицасына жақын Ертіс бойында, 7ші казак полкінің, Бобров стапицасының жерінде, Шарлақ жәие Айтмас станицаларының тұсында көшіп жүретін еді. Бұл жердің бәрі Омбы округтік приказының қарамағында болатын. Тек 1 ауыл ғапа (11 шаңырақ) Ақмола округі шегіидегі Қын алқабыи мекендеген. Барлық болыстардың біреуі (4ші) ғана Ақсары руының және оның Есенбақты атасының окілдері (5кесте) ал қалғандары Құрсары руының бірнеше ұрпақтары децгейлерінен құралған.

Округтегі көшпенділер екі руға: Сибан және Ақсары рулары мен соңғысының Ақымбет, Әжі деген аталарына жатады (5кесте). Бұл рулардың окілдері Көкпекті сыртқы округіиде де қоиыстаиған. 1839 жылғы деректер бойынша, округте керейлердің мынадай екі болысы болған: АқымбетКерей 170 ауыл (700 шаңырақ) Делбегетай тауында қыстап, жаз кезінде Қызылсу өзеніие көшіп жүрген; 100 ауылдан (400 шаңырақ) тұратын СибанКерей болысы Доғалы жәие Көрке тауларында қыстап, жаз кезінде Қызылсу озені бойындағы Арқат алқабын жайлаған. Рубасыларынан түскеп өтініштерге сәйкес, 40 жылдар бойы Керей аталары Көкпекті округінің құрамына қосылған. 1840 жылы Ақсары руыиың Әя^і жәие Ақымбет деген екі атасы Ресей бодандығыиа кіріп, осы округке берілді. Олар 1623 адамы бар 6 ауыл (370 шаңырақ) құрамында Керей болысын құрған. 1849 жылы Сибан руының 83 шаңырағы Көкпекті округінің 28ші болысына (19кестені қараңыз) қосылып, жацадан АқымбетСибанКерей болысы болып құрылған. Алайда көшіпқоиатыи жерлері мен жайылымдары бұрынғысыыша округ жерінеы, тіпті Қазақстан шегінен тыс болып қала бергеп.

Олар Бийск округі, Колыван болысының Гилев, Карпов және Трусов деревияларының төңірегінде болды. Көкпекті округіне қосылған 76 шаңырақтан тұратын бір ауыл Белағапі даласындағы, Ертіс өзенінен шығысқа қарай жатқан Қараөзек алқабында Локтев заводы маңында көшіп жүрген. Қарқаралы округінде 10 ауыл дан түратын бір Керей болысы мекендеген, оның құрамында 4960 адамы бар 1143 шаңырақ болған.

Қарқаралы керейлерінің қыстаулары Шоқмантас, Құсмұрын, Аршалы, Көкшетау, Тұлпар және т. б. өзендер бойындағы көптеген аңғарларға орналасқан. Жаздыгүні Дегенделді өзенінің бойына, Талдының бас жағына көшкен. Бұл округте түрлі таксономиялық жіктердің қауымдары мекепдеген. Егер Сибан, Көшебе мен Балта бір этнонимнен (Танаш) тараған бір деңгейдегі ағайындылар болса, Самай мен Матақай жоғарыда аталғандардың бауыры Тарышыиың шөберелері, яғни олардың таксопомняльтқ Яхіктері негізгі рулық жіктерден үшінші ұрпақ (5кесте). Мұиың озі рулардың өсу, олардың бөлшектену, жаца топтарга бірігу процесі және туыстықтың жаңа эпоним і иен (мысалы, Самай мен Матақайдан) есептеле бастауы қазақтьтң рулықтайналық құрылымы жүйесіпде әлі де журіп жатқанын тағы да дәлелдейді. 1844 жылы Аманқарағай округі негізінде Қүсмұрьш сыртқы округі құрылды. 17.гер соңғы екі кестеде келтірілген мәліметтерді салыстыратын болсақ, 11 жыл ітпінде үш болыс, 582 шаңырақ кеміп кеткен. Бұл жайылымпың жетіспеуі салдарынаи болтай, яки отаршылар кейбір руларды жаңа жайылым іздеп, округтеи тыс жерлерге көшіп кетуге мәжбүр етті.

Орынбор шекара комиссиясыпың мәліметтеріиде дәл сол 1851 жылғы ведомоста корсетілмегеи Балта және Көшебе рулары туралы айтылады да, олар енді Орыибор ведөмствосының жерінде, оның Шығыс жағында көшіп жүреді делінгеи. Керейлердің Кенесары Қасымов көтерілісіне қатысқаныи да ескермеуге болмайды, өның қосыныида Аманқарағай округінің 2000 қазағы, өның ішінде кереіілер де болғаи. Қазақстан жеріиде облыстардың құрылуыпа байланысты (1868, 1891 жылдардағы реформа) керейлердіц еңколемді жер алқаитары Ақмола облысыпың аумагында, одап азырағы Семей облысында болып шықты да, басқа облыстар құрамытіда жекелеген қауымдары болды. Ақмола уезінде Құрсары руы шыгысында Сілеті озоіііиің бойында, одан әрі батысқа қарай Ащыкол мои Қаттжығалы колдеріпе дейіпгі қең далапы мекендеген, ал мұиың озі рудыц оңтүстіктегі шегі болғап. Құрсарылардың иелігі сол жерлердеп басталып, солтүстікте Итемгеп, Мамай колдеріпе дейін жәгге ру иолігінің солтүстік шекарасы Ақсу өзеніне дейіп созылыи жатқап. Қыстаулары мои жайлауыиың арасы жақып, Мамай, Итемген, Ащыкол (Қүрсары иеліктерішң солтүстігі мен оңтүстігінде осындай аттас колдер бар), Қып, Шепдікол, Барлыкол көлдерінің тоцірегіпде, Ақсу, Тасмола.

Ақсуат өзоттдеріпіц бойында, Қарабүлақ, Жалтыркол, Қып, Қырыққұдық алқаптарыида т. б. орналасқап. Одап әрі Мамай колі Итемген көлі Борай колі Қамысты колі шебіиің солтүстікбатысында Бурабай колдері мен Кокшетауға дейіигі жер Ақсары руыпың иелігі. Құрсарылар жоғарыда аталған колдерден басқа, Аталық, Жокей, Қымызкол (қазіргі Бурабай көлі) көлдері мои басқа да көлдер төңірегіие, Көкшетау, Бурабай тауларыиың ормаидары мен тау бөктері жайылымдарына, Сарымсақты, Сарыбұлақ, Тәттімбет өзендерінің алқабында т. б. орналасқан. Керейлердің бір бөлігі Сілеті озенінен Ертіс, Ом озепдері жағына кеткені бұдан бұрын айтылған болатып. Омбы уезі құрамына кіргеи қауымдар иақ солардан құралды. Осы уезд өңіріне Ертістіц Павлодар өңіріпеи де керейлер келгои. Уезд аумағында керейлердің ең көп рулары құрсарылардың Сақал, Бурас, Дуадақ, Төбет, Сары аталары (5кесте), Матақай (Құдас аталары), Бесқара атасы.

Құрсары руы аталарының қоныстары Үлкеи Қарой көліиің солтүстігі метт шығысыиа (Сақал атасы), Теке келінің төңірегіпе және одан әрі солтүстікшығысқа қарай Ом озеиіие дейін (Бурас атасы), Сілеті, Теңіз көлінің шығыс, солтүстік және батыс жағыиа (Дуадақ, Тобет аталары) орпаласқан. Сары атасы Ертіс бойында, Ом өзеиі құяр жерде, соидайақ Омбыпың батысына тамап көіиіп жүрген. Ақсарылар Үлкеи Қарой көліиің шығыс жағыттдағы даланы ғана мекендегеп (Ақымбет атасы). Жазғы жайылымдары: Құмдыкол колі, Қаратекер, Майлыағаш, Тонат дегеи жерлер, Үлыкол колі, Қосқоңыр алқабьт, Талдьтсай, Ақымбет озопдеріпің боны т. Б.Омбы уезіыдегі Покров, Қөрған болыстары керейлердеи құралған.

Олардың біріншісінде 9829 адамы бар 196 ауыл. екіншісіиде 5883 адамы бар 101 ауыл болса, екеуін бірге қосқанда, барлығы15712 адамға жететіи 297 ауыл болған. Солтүстік Қазақстан керейлері Петропавл уезінің құрамына еиді. Адам саны ең коптері Сибан, Көшебе және Балта рулары. Керейлер уездің солтүстікбатыс жағында, Есіл өзенінен Обаған озепіне дейінгі, уездің оңтүстік жағыида Түнтүгір озенінен (шығысында) Обаған озеніне (батысында) дейінгі Ллерде иеғұрлым жинақы тұрған. Тарышы руыпыц Самай атасы Шұбаротты, Саііағаш алқаптарыида қыстағап. Бұл алқап Міпгесер көлінің атымен аталған Міпгесер ормаиында. Жаздыгүиі Көккөл, Сасыққошқар көлдеріиің маңайыы жайлағаи. Самайлар жене Мінгесер болысы болып, ксйіішеп Преспов болысыпа қосылғаи.

Көшебе руының Таузар атасы самайлар иелігінің солтүстігіне таман, Бақырілгеи, Майлыағаш. Аралағаш, Сатыбалды т. б. жерлерді қоныстанған. Жазда Шошқалы коліи, Сасыққошқар, Алыиқаіи, Қоралы жайылымдарын мекендеген. Кошебе руыпың Жарқайың коліне жапсарлас жатқан иеліктерінің солтүстік жағындағы даланы Сибаи руы қөпыстанғап (Күптимес, Қарпығалы, Қаратерек, Сүлуөзен деген жерл ер). Уездің солтүстік шет жағында Сибан, Көшебе, Балта руларының бірге қыстап, бірге кошіп жүруі жиі кездескен. Бұл жерде Ақсары, Құлсары руларының да бірнешо ауылы қанаттаса жүрген. Балта руы туралы сәл тоқтала кеткен жөи. Басқа рулармен салыстырғанда адам саны аз болса да, ол керейлер арасыида мейлінше құрметтеледі. Бұл рудың окілдері басқа Керейдің рулары арасында шағын төп болып тұрыи, солармен бірге қыстайды және жаз жайлауға да бірге аттанады. Петрөпавл уезінде керейлер 509 ауыл құрып, оларда 4380 қожалық болды, бұл олардың жалпы саныиың 38,5 проценті еді. Семей облысының құрамына енген керейлер Зайсан, Өскемен, Қарқаралы уездерінің аумағында неғүрлым жинақы тұрды және Павлодар, Семей уездерінде шағыи топтары орналасты. Қарқаралы уезінде Керей тайпасының екінші ірі аталары Абақ керейлер мекеидеді. Қаралып отырған уезде бұл аталардыц окілдеріпеп Жастабан руы мен оның Қосай, Бекназар деген аталары қоныстанды. Бұл аталар уездің шығыс жағында Шыңғыс жотасынан солтүстікшығысқа қарай, Ащысу мен Шаған өзендерінің арасына орналасқан Шұбартау жазығын, Бақанас өзенінің бойын мекеи еткен.

Қосай Нұралы, Сарыбай, Малмыр, Қаса аталарынан тұрды; Бекназар, Шоқантай, Қожакелді, Малдыбай, Можақ аталарьгаа болінді (5кесте). Қосайларда 1477 қожалық, ал бекназарларда 1098 шаруашылық болып, олар Дегелең, Бақанас болыстарына бірікті. Бұл аталардың шағын топтары Нұра, Жарлы озепдерінің аралығыпа (уездің солтүстігінде) қоныстанды. Зайсаы уезінде Кендірлік болысыпың көпшілігі абақ керейлер болды. Болыс шығысыида Қытаймен шектесіп жатты; оның (болыстың) солтүстік шекарасы Қаратал және Жеменей өзендерінің, батысыида Үйдепе өзенінің бойымен, оның ағысыи бойлап жоғары қарай Сауыр жотасына дейін барды, өңтүстік шекарасы Сауыр жотасымен отті.

Осы аумақта Кендірлік болысындағы абақ керейлердің 9 старшыны орналасты. Болысқа абақ керейлердің 1757 шаруашылығы біріккен, олардың басты рулары мына жерлерге қоныстанған: Жастабан Сауыр жотасының солтүстік баурайын қыстаған; Меркіт Сауыр жотасының солтүстік баурайында, сондайақ Кішкепетауда, Шірікқайың бойыида, Кендірлік өзеиінің аңғарында және Сауырдьщ оңтүстік беткейінде қыстаулары болған; жайлауы Алтайдағы Қыран, Қобда өзендерінің аңғарында орналасқап. Меркіт руының өкілдерін орыс саяхатшылары скінің біріпде осы олкеиің таулықтары деп атайды, өйткені олар жылдың коп маусымыи тауда өткізетін еді; Жәитекей руы Шілікті және Кендірлік өзендерінің аңгарыида, Тарбағатайдың

солтүстік баурайында қыстап, Қыран, Қобда, Сақай өзендерінің аңғарын, бірнеше ауылы Қара Ертістің бас жағыи жайлаған; Ителі руы Бурылтоғай тоңірегіиде, ондаған шаңыраң Кендірлік аңғарыида қыстаған; жайлауы Қара Ертіс аңғарында болған; Шеруші руы Қырапның төменгі ағысында, Қобда өзепі аңғарьшдағы тауларда, Жайыр тауыида қыстаған. Г. Е. ГруммГржимайлоның мәліметтері толық емес, кейін ел ішіиен жиналғаи материалдарға сәйкес, абақ керейлер алып жатқан жер аумағы мынадай: қыстаулары Қаратал, Кендірлік өзендерінің бөйы, Сайқан тауы (Сауыр жөтасы сілемінде), Теректі, Темірсу, Жемепей, Үйдепе, Қызылқыз өзендері, Жалпаққарағай деген жер.

Аба өзенінің бөйы, Алтай және Қарой деген жерлер. Олардың жайлайтын жері Алтайда: таулардың ортасыидағы көптеген арынды өзендер келіп құятын Бұғымүйіз көлі, Сарылтай үстірті, Шыбырағаш, Ақжай, Үшқұрмыиқөр, Кокжота алаптары. Жаз жайлауы Сауырда: Сәмеи, Үлкен, Жеменей, Темірсу, Үйдеие өзендері. Азынаулақ абақ керейлер Нарып және Бұқтырма озендерінің бас жағында, әсіресе аталған жоталар арасындағы Шыңғыстай асуы жазығыида кошіп жүрген. Абақ керей қауымдары ұлансу (ұланке) өзенінің бойына да қоныстанған. Абақ керейлер жеке старшын болған жоқ, оларда небәрі 146 қожалық болған, мұның өзі жалпы шаруашылық санының 0,85 проценті ғана. Олар негізінеп Өскемеи уезіи мекепдеген пайман рулары арасында бірге ілесіп ік`үрген. Жайылымның жетіспеуі абақ керейлерді алые солтүстікке Сібір губериияларына және оңтүстіктегі Қытай шегіпе көшіп кетуге мәжбүр еткені жоғарыда айтылды. 1900 жьтлдың желтоқсан айыида Алтай діни мпссиясьшыц бастығы Бийск епископы Сергий был аи деп жазған: «Қосағаш селосыпа жақыи жерде (ТаулыАлтай аитоиомиялы өблысындағы Чуя (Шу ауд.) өзенінде) бірпеше жылдап бері біздің жерімізде шағып мемлекет, дәлірек айтқанда: еркін сұлтапдық бар.

Опың негізіп салушы бір кезде Қытаи жеріие қашып кеткен Семей қырғызыныц баласы, өзін еркіп сұлтан деп атаған Әбділда (Абдолла ред.) дегеп қырғыз (қазақ М. М.)... Еркіндік сүйгіш қырғыздарды мұнда кең жайылым, байтақ жер, алымсалық салынбауы, бастықтар;і;ың болмауы қызықтырады. Жаз кезіиде олар Алтайдың Арғыт, Жазатыр жәпе Қарақан озондерінің бас жағындағы өте биіктегі, адам жсте бермейтін ну ормандарында Қытай шекарасына жақығі жерде көшіп жүреді де, күзге қарай Чуя (Шу ред.) жазығымен Ңосағашқа түседі». Епископтың мәліметтеріме қарағанда, олардың саны 200дей шаңырақ. Жергілікті тұрғындар, телеуіттер меи орыстар Қосагаш қазақтарынап қысым коргендерінен шағым айтуда, соидықтан епископ «бұл орданы Қытайға болса да, Чуядап басқа бір қашығырақ жерге аударып жіберуді» сұрайды. Олардың қай қазақтар екепш, қандай руға жататыиын және олардың қайдап келгенін мына қүжаттан көруге болады. 1900 жылғы 16тамызда Томск губернаторы Дала генералгубернаторына мынаиы хабар лады: 1893 жылы өз адамдарымен бірге Бийск округінің Қосағаш алқабыиа жақын жерде көптен бері көшіп жүрген қытай боданы Әбділда (Абдолла ред.) өзіне бағынышты қазақтармеп бірге Ресей бөдандығыиа қабылдауды сұраған.

Министрлер көмитетінің қазақтарға Құлыпды даласы шегіиде көшіп жүруіне рұқсат ету туралы 1880 жылғы 22қарашада бекіткен ережесіие сәйкес, оларға жалга алый уақытша пайдалаиу құқығымен Қалғұты және Узек озендері аңғарындағы бос жерлер бөлінген. Шыңғыстай қазақтары сияқты, «керей, наймаи тайпасынан» тараған Қосағаш қазақтары да бұрып Ресей боданы болмаған және бастаиқыда Семеіі об лысы шегінде тұрыи, сод аи соң Монғолияға кетін қалған. XIX ғасырдың 80жылдарының бас кезінде олар Ресей шегіне қайтып келіп, 1900 жылғы 30маусымда Ресей бодандығына қабылдаиган. Семей облысының вицегубернаторы 1900 жылғы 2желтоқсаида Дала геиералгуберпаторына жолдаған хатында кейбір мәліметтерді былай деп аиықтай түседі: «...Бийск округі шегіпдогі Қосағашта тұратын қырғыздар 1867 жылы... орыс бодапдьтғын қабылдаудан бас тартып, Қытай шегіне отіп кеткен қырғыздар, ал содан соң олар дүнген котерілісі (ШыңжандағыМ. М.) кезінде орыс шекарасынан өтін, Қосағашқа көшін келді де, осы кезге дейін Томск губерниясының жерінде тұрып жатыр. Аталған қырғыздар 100 шаңыраққа жетеді...

Олармен бірге көршілес Өскемен уезі Шыңғыстай болысының 100 шаңырақтан астам қырғыздары көшіп жүр, себебі олардың тіркелген орындарында бос жер жоқ». Сопымен, жаңа жайылымдар іздестіру абақкерейлерді Қытай мен Монголия шегіне көшуге мәжбүр етті. Көптеген керей рул ары еліміздеи тыс жер лер де қалып қойды: олар Монғолияда Баяиөлгий аудаиының негізін құрады, Қытайда орталығы Сарысүмбе (қазіргі Алтай қаласы Ред.) деп аталатын округ болып, Алтай боктеріне қоныстанды. Керейлердің жеке қауымдары Семей уезінде: Ертістің сөл жағалауындағы Озерный поселкесінен Пьяноярск поселкесіне дейінгі 10 шақырымдық өңірмен шектесетін жерлерде де тұрды; Ертістің оң жағалауындағы Белағаш даласында да едәуір көшпенді керейлер мекендегеи. Олар барлыгы 12 525 шаруашылық бөлып, екі болысқа бөлінген, азынаулақ топтары Орта жүз тайпаларының басқа болыстарына да енген.

Ертіс өңірі керейлері бірінші аталарга негізінен, жоғарыда, айтылғанындай, Орталық және Солтүстік Қазақстанда қоныстанған ашамайлыларға жатқан. Семейдегі ашамайлы керейлер Ақсары, Құрсары, Сибан рулары болғән. Павлодар уезінде ашамайлыкөрейлерден небәрі 376 шаңыраң болып, олар Ертістің сол жағалауында Бобров поселкесі тұсында қоныстанған. Керейлердің бірнеше қауымы ұлы жүздің жерінде Лепсі уезінде Нарын өзеиіндегі Қарашиен, Берікқара алқабында, сондайақ Аягөз өзеніндегі Көктал алқабында орналасқан.

Скачать статью