Войти
Ru

Практическое применение данных по сайту Единое Шежире Казахов

Инструкция для сайта Шежире

Единое Шежире www.elim.kz | Доклад Халидуллина Олега

Серия книг Шежире | ЕДИНОЕ ШЕЖИРЕ – это самая большая генеалогия в мире

О шежире

Сдай анализ днк, узнай генеалогию | Генетический подарок потомкам

Страсти вокруг шежире

Генеалогия | греческое genealogia — родословие

Родология

Человек живет, пока его помнят!

BIZDIN CHETEL QAZAQTARGA

Ходжи в генеалогической системе казахского народа

Стих нашего Мурата Увалиева о Шежире

Опубликовано в газете "50х50"

История всегда пишется победителями

Мурат Увалиев // Посторонись, Мухаммед

Проект возрождения старинного обычая казахов - создание Единого Шежире

Джандарбек СУЛЕЙМЕНОВ, Имматрикуляция Нурболата Масанова

Тельман МЕДЕУ-УЛЫ Треугольное государство

Каждый казах обязан знать своих предков вплоть до седьмого колена | ЮЖНАЯ СТОЛИЦА Газета Время

Тюркский язык возник в 1 тысячелетии до нашей эры

Генеалогия казахов | сайт для казахов и тех, кто интересуется их историей

Казахстан и Мировая история | Национальная идея

Рецензия по книге Аргыны

Комментарий к книге «Аргыны». Алдан Аимбетов.

Идущий испокон века народный опыт никогда не бывает бесполезным

Сообщение участников форума

История возникновения сайта

По сайту Рустама Абдуманапова

Шежере не есть явление, присущее только башкирам

О роде Найман (часть 3)

Наймандар Орта жүздің саиы жөншен аса ірі тайпасы. Оның көптегеп рулары Қазақстанпың екі аймағындағы: Оңтүстікшығысы мен Оңтүстік Қазақстаидағы кең байтақ алқапты қоныс еткен. Біріиші аймақ Алтай тауларыиан басталып, оңтүстікбатысында Оңтүстік Балқаш оңірі құмдары меи Қаратал озепіне дейін созылып жатыр. Ол жерлер Таулы Алтай мен Тарбағатай сілемдері сияқты әдемі өңірлерді, Азияның аса үлкен өзеидеріпің бірі Ертіс пен басқа да арынды тау озендеріи (Қалжыр, Бұқтырма т. б.), Марқакөл, Зайсан, Алакол секілді молтілдегеи әсем көлдерді қамтиды. Екінші аймақта су көздері де, жайылымдар да кеміпін.

Иаймандардың шаңырақтары Агцыкөлге құятын Сарысу өзепі мен оный, салалары бойында шашырай орналасқап. Наймандар Ертістің сол жағалауында да, Семей бекінісі тұсыпдағы және одан әрі солтүстікке қарай Черемухов бекінісіне дейінгі далаға шағын топтарға бөлініп қопыстанғап. Олардың батыс жағыидағы Түндік өзенінің боны мен Қызылтау беткейлерінде де, одан әріде, Ертіс бойыпда Чернояр бекінісі тұсыпда қоныс еткен. Наймаидар Сарысу озені аңғарын мекендеген негізгі көпшілігінің солтүстік жағында Есіл өзенінің екі жағалауыпда да көшіп жүрген. БІығыс Қазақстан тұрғындары арасында сақталған аңыздарға қарағанда, жоңғар шапқыишылығы жылдарында иаймандар Арал теңізінің батыс жағалауына қоныс аударғап.

Олардың шығысқа қайта оралуы жоңғарлардың қуыи шығарылуына қарай XVIII ғасырдың екінші жартысыида басталып, сол ғасырдың аяғына қарай олар Алакол ойпаты мен Аягөз өзеніне дейін жеткен. XIX ғасырдың бас кезіыде Зайсаи ойпатына келгеи қазақ рулары онда Жоңғар хандығы қүлағаннаи кейін орын тепкен қытай бекеттерін (Орелде, Нарын өзенінде т. б.) ғана кездестірген. Қытайлар жаңадан қоныстаиушылардың келуін заңдастыруды талап етті.

Сол кезде Бұрхап ұлы Шәкеп Үрімшіге жіберіліп, кытай ұлығынап Қатын және Ертіс өзеидері арасындағы жерді иеленуге грамота әкелген. Шанаң Ауғанбаевтың (1889 ж. туған) айтуынша, Қатын, Бұқтырма және Ертіс жағалауына Қаратайдың балалары: Беске, Дәулет, Шеруші және Болат келген. Ңаратаидың өзі Ертіске оңтүстік жағынан құятын Қызылсу озеыінде жерленгеп. Демек, наймандардың ірі тармақта рының бірі саналатын Қаратай XVIII ғасырдың аяғында өмір сүрген. Бұл наймандардың рулық схемасына талдау жасағанда өте маңызды. Және бұл Қаратайдан көп үрпақ тарап, кейін олар «алты қаратай» деп аталатын алғашқы екі ұлыиың патрилиндждерін анықтағаида да мейліише маңызды (3к ее те).

Сақталып қалған аңыз бойынша, Қаракерей руынан шыққан Қабаибай батыр мен оның серігі әрі немере інісі Дәулетбай батыр (олардың екеуі де байжігіт атасынан қараңыз: 3кесте) қалмақтарды қуалай отырып, Қызылсу мен Шар (Ертіск е оңтүстік жағынан құяды) өзендерінің аралығыиа жеткеи де, байжігіттер бастанқыда сол жерге қоные тепкен. Олардың бұдан кейін Зайсан ойпатыиың оңтүстік жағына қоныстаиуы мыиадай аңызға байланысты. Қабаибай батыр қырғыздарға қарсы бірнеше рет жорық жасап, солардың бірінде Барын атты жас жігітті қолға түсірген.
Ол ақылды да ойлы адам болып нтығып, бір жылы малдың жаппай қырылуына, ашаршылыққа, адамдардың өлімжітіміне әкеп соққан жүттың жақындап қалғаныи болжап айтқан. Сонда Барынға Қабаыбай батыр: «Қалағаиыңды істе, мал мен адамдарды құтқарып қал!» дейді. Барын бір адам ертіп, малды айдайды да, Қалба тауына, одан әрі боратшап мал меи жаиға ық болар Манас деген жерге жетеді. Ол басқа жерлерді де шолып, жақсы жайылым таиқан. Содан осы Манас деген жер мен Терісарық өзенінің жоғарғы ағысына Жұмық балаларының қауымдары, ал Тарбағатай тауыидағы Екіарғанақты деген жерге Тоғыстың балалары көшіп барады. Қабанбай батыр шыққан Мәмбет атасы Қызылсу меи Шар өзендері арасында қалған (Зкесте). Зайсан меи Марқакол көлдерінің төңірегіндегі жайылымдарға, Ертіс ;кәне Қара Ертіс, Күршім, Бұқтырма, Шар өзендері меи басқа да өзендердің бойына, Алтай, Тарбағатай тауларына жәнө басқа жерлерге байжігіттермен бірге Ақнайман мен Қожамбет (шежіреге қарағанда, Қаракерейдің немересі қараңыз: 3кесте) ұрпақтары, сондайақ төртұл (3кесте) руларының аталары көшіп келген. Наймаидар көшінің екінші легі Сырдария жағалауы мен Арал теңізі жағасынаи Шу озені арқылы өткен.

Бұрып наймандардың өз жайылымдарын Түркістаинан Қарқаралы тауларына келген арғындарға беріп, өздері шығыс пен оңтүстікшығысқа кеткеиі жайында аңыз болған.

Жипап жасалгаи жазбаларға сәйкес, наймандардың көшу жолы мынадай: олар Шу өзенінен солтүстік Балқаш оңірін басып, Шұбартауға жә не Шыңғыстаудың оңтүстік беткейіне қарай бет алгаи. Арғын руларыпың қысымымен наіімапдар XVIII ғасырдың аяғы мен XIX ғасырдың басыида Аягоз, Кокпекті, Ақсу өзендеріие, Тарбағатай тауының етегі меи жоталарындағы жайылымдарға көшкен де, одан да асып, Алакөл меи Сасықкөл және Тентек, Шілікті, Лепсі, Ақсу озеидері төңірегіндегі жайылымдарға қоные аударып, Қаратал өзеніпе дейін жеткен. Ал оның арғы жағында Үлы жүз тайпалары көшіп жүретіи еді. Оңтүстік Балқаш оңірі, Алакөл көлі, Жоңғар Алатауы және Қаратал озені аралығында жатқан жер үшін Орта жүз беи ұглы жүз көншелілері арасында даудамай болыи тұрған. 1848 жылы Үлы жүздің сүлтапы Сүйік Абылайхаиов Батые Сібір генералгубернаторыпа баяндама хат жазып, онда: Үлы жүз қазақтарына тиесілі Лепсі, Басқан, Қаратал, Коксу өзендері алқабындағы жайылымдар мен егіншілік учаскелерді наймаи руларының басып алғанын хабарлағаны туралы бұрып да айтылған еді.
Батые Сібір генералгубернатөрының нұсқауымен сібір казактарының шекара бастығы генералмайор Бишневский меи кеңесші Коченов Үлкен орданың приставы барон Врангельмен бірге аталған екі жүз қазақтарыпың озара талаптарын бір жыл боііы анықтаған. Тореші комиссия «бұл жерлердің өздеріне тиесілі екендігіие наймандардың құқығы Аягоз және Көкпекті приказдарында бар жазбаша құжаттармеи дәлелденген» деп апықтады. Бұл ара да округтер қүрылған кезде осы приказдар берген және Лепсі, Басқан, Қаратал, Көксу өзендері бойындағы жерлер наймандарга бекітілген құжаттар айтылып отыр. Бұдан былайғы дауларды тыю үшін бұл жерлер патша жарлығымен наіімаидарға бекітіліп берілген.

Аягөз сыртқы округі 1831 жылы ашылды. Соиау 30жылдардың аяғындағы мәліметтерде айтылатын Көкпекті қазақтарының 12 болысы 1844 жылы бір Көкпекті ішкі округіне біріктіріліп, оған Мұрын болыстары (мұрын тармағы) дейтіндер қосылатын болып ұйғарылды. Қапал ішкі округі 1854 жылы ашылды. Аягөз округі мына шекара ішіндегі жерді қамтыды: оңтүстігінде Тарбағатай және Сауыр жоталары, оңтүстікшығысында Лепсі өзені мен Балқаштың оңтүстікгаьтғыс Лчағалауы, солтүстігінде Шыңғыстаудың оңтүстікшығыс сілемдерінен одан әрі Зайсан ойпатыиың оңтүстік бөлігіие дейін, шығысында Сауыр жотасы мен Кендірлік өзені аңғарып қамтиды. батысында Шыңғыстау дан Аягоз озеніпің аңғарымеп Балқаш коліпің солтүстікшығыс басына дейін. Соиымеи Аягөз округініц қазақтары наймандардың үш руына жатқап: қаракерей руыпап Қаршыи, Мұрыи, Тума, Болатшы, Семізпаймаи (3кесто) аталары; Матай руыпап екі ата Аталық, Қаптағай аталары; Садыр руы бар.
Аягоз өкругінің оңтүстікбатыс шекарасы (Лепсі өзенінің бойыпда) І^апал өкругімен шектескеи, ал оның солтүстікшығыс жагы Лепсі өзенінен Қаратал өзеніне дейінгі жер найман тайпасыпың Матай руыиың (3кесте) иелігі болғаи. Бүл Орта жүз бен ұлы жүз қазақтары арасында ерекше көп дау туғаи және жоғарыда айтылғапындай, сайып келгепде Орта жүздіц кошпепді қауымдарына бекітіліп берілгеи жер болатыи.Аягөз округініц солтүстік жағы өзі аттас сыртқы округ болған Көкпекті наймандарыиың иелігі. Кокпекті округіпің шекарасы шығысыида Зайсан колінен басталып, Ертістің оң жағалауыи, оның ііпінде Нарыл, Бұқтарма озеидерінің төменгі ағысын да қамтыды. Осы арада шығыс шекарасы Сібір казак әскері жеріиен Ертістің сол жағалауына бұрылып, Семей бекінісіне дейін барғатт. Округтің батыс шекарасы Семей бекінісі жанынан басталып, меридиан бойымен, оңтүстікке қарай Аягөз окру гінің шекарасына жеткен. Көкпекті уезінің аумағында Ертіске құятып Шар, Қызылсу, Бұқтырма, Нарын сияқты суы мол өзендер мен олардың тоңірегіидегі қазақ қауымдарын сумен және жайылымдармен қамтамасыз еткеи неғұрлым тайыз сульг (Көкпекті, Жылансу, Былқылдақ) өзепдері болды. Жоғарыда айтылғанындай, Аягөз округінің Мұрыы болыстары Көкпекті округіне қосылды. Басқа рулардың орпаласуын 13кестеден коруге болады. Көкпекті уезіне берілген Найман қауымдарының көбі жайылымның л^етіспеуі себепті казак әскері жерінде мекондеді, ол төмепде келтіріліп отырған кестеден көрінеді (басқа тайпалар жөиіндегі мәліметтерді келтірмейміз).

Сонымен, Сібір казак әскері жерінде, Бийск округі шебінде наймандардың екі руыныц мына аталары: Сарыжомарт дегеп ортақ ата біріктіргеп рулар тобына енген Бура руынаи тарайтын Ақтас, Ақтағыс, Құрмап, Жуатай, Дүрбеуіл, Құдайқұл, Алтыбай (Ергеиекті найман, қараңыз: 3кесте); Кетбұғадан тарайтып Қол^ағұл, Жамап терістацбалы, Тортқара (Терістаңбалы 3кесте) аталары қопыстанған. Казак әскері мен Бийск округі жерінде көшіп жүрген барлық Көкпекті наймандары 352 шаңырақ, ал олардағы ерлер 784, әйелдер 668, барлығы 1449 адам болған. Жайылымның көпшілік жері келімсек халықтың қопыстарына айналды жәие казак полктерінің пайдасына тартып алынған жайылымныц жетіспеуі салдарынаи Кокпекті наймандарының қаишалықты алысқа кошіп барғанын көшпелілердің сөиау Бийск округі жеріне (Змеев, Колыван, Крутөберезов болыстары мен басқаларына) дейіп жеткеиінің озіпепақ байқауға болады.

Бекмұрзин мәліметтеріидегі рулық таңбалардың келтірілуі біз үшіи аса маңызды. Бұл мәліметтер бойыиша 1 шаңыраққа келетіп жан саиының орташа молшеріи есептеп шығаруға жәнө оны коншелі қауымдар тұрғындарыиың сапып есептегеттде пайдалануға бола.ды, ойткені көптеген мәліметтерде кошнелілердің шаңырақ саны ғана беріледі. Егер жоғарыда келтірілген санақты негізге алсақ, бір шаңыраққа орта есеппен 45 жаннан келеді. Ведомость бойынша 1866 жылы Көкпекті округіиде 27196 еркек пен 23 561 әйел, барлығы 50 757 адам болған.

Егер оларға округтеп тыс жерлерде көшіп жүргендер сапын қоссақ, түрлі рулар мен аталарындағы наймандар саны 52 206 адам дейміз. Нақ сол ведомоста 1860 жылы Аягөз деп аты өзгертілгеп Сергиополь округі бойынша да деректер келтірілгеи. Сергиополь округіндо 44 664 қазақ (24 622 еркек және 20002 әйел) болған. Қапал округінің солтүстікшығыс жағында орналасқан Матай руы туралы статистикалық мәліметтер жоқ. Бірақ жинақтап жасаған жазбалар бойынша, оларда 10 болыс, эр болыста 1000 қаралы шаңырақ болғап. Егер 1 шаңырақта 45 жаипан бар деп алсақ, эр болыста шамамен 4 500 адам, ал 10 болыста Матай руыиап 45000 адам болгаи.

XIX гасырдыңаяғындағы саиақ деректері бойынша, Қапал уезінде 127 774 қазақ тұрған. Соттдықтан матайлардың біз есептеп шығарғаи санын уезд тұрғындарының жалпы санында ескеруге болады. Облыстық басқару Илүйесіне көшкен кезде (1891) наймаидар Шығыс Қазақстанның пегізгі халқы болғаи. Лепсі округіиің иегізгі халқы паймапдар мен оиың рула рыіган құралды: қаракерейлер 163 қауым, садырлар 49 қауым, Тортұл меи Матай 30 қауым болды. Қаракерейлер Аягөз өзені мен оның көптегеи салаларының (Айғыз, Балтақора, Қурайлы т. б.) Үржар, Қаракөл, Қусақ, Қатынсу, Егінсу өзендері меп басқаларыныц бойын және Балқаштың шығыс жағалауынаи Тарбағатай мен Жоңғар Алатауының баурайларына дейінгі кең далапы қыстаған. Тортұл руьі Жалаңаш, Теректі өзендері аралығында Қотыртас баурайыида, Тоқты тауыида, Алтыбай, Бұлақбай, Ескөл алқабында жәие уездің оңтүстікшығысындағы басқа да жерлерде көшіп жүрген. Төртұл мен Матай рулары уездің шығыс шекарасыида Қарақоға, Жантезен, Туматай, ұзынағаш алқабында т. б. жерлерде қыстаған. Басқа тайпалардан Аягөз беи Нарын бойында бірнеше қауым көшіп жүрген.

Уезде барлығы 156 107 қазақ болған. Матай руы Қапал уезі шегінде: уездің солтүстікшығыс бөлігінде Сарқан өзені бойында, Сайынбұлақ тауында, Ақсу, Бүйен, Қызылағаш өзендерінде, Үшкөл, Қасқалдақ деген жәпе басқа көлдер төңірегінде көшіп жүрген. Абақ керейлер мекендегеи оңтүстікшығыс бөлігін (Сауыр тауын, Қобда, Қырын, Кендірлік өзендерінің аңғарын) қоспағаыда, Зайсан уезінің бүкіл аумағын наймандардың қаракерей және төртұл руларының қыстаулары мен жайлаулары алып жатты. Зайсаы уезі Аягөз сыртқы округінің оңтүстікшығыс бөлігіпен (Ертістің сол жағалауы, Зайсан өйпатының оңтүстік бөлігі мен Сауыр жотасы) және Семей ішкі округінің шығыс бөлігі жерінен (Ертістің оң жағалауы, Марқакөл көлі және Алтай бөктері) құрылды. Төртүл руының Тоқан және Тоғыз деген екі атасы (3кесте) Қара Ертіс аңғарындағы даланы алып жатқан бір Қара Ертіс болысы болды. Бұл болыс 9 старшыинан құралды, олардың біреуі Қара Ертістің өң жағалауына, ал қалған сегізі осы өзенпің сол жағалауындағы далаға орналасқан еді. Төртұл руының оңтүстік шекарасы Зайсан бекетіне дейін жетіп, шығыс жағы Алтай жотасына ұласып жатқан. Төртұл руының қазақтары 7761 адамы бар 1373 шаруашылыққа біріккен.

Олардың қыстаулары Қара Ертіс пен оның Қорған жәпе Ақарал деген салаларының жағалауына, Қаратал, Сарыбұлақ өзендеріыің аңгарыпа, Қарабұлақ, Жемеией, Зайсан алқабына, Кепдірлік озеніндегі Көкжота, Шеңгелді, Маңырақтау, Қабырғатал, Кеңарал дегеи жерлерге, Бозайғыр, Құмтөбе құмдарына орналасқан болатыи. Жаздыгүиі олар Күршім өзені мен Марқакөлге дейіп көшіп барып жүрді. Жердің қалған басым бөлігін қаракерейдің Байжігіт, Ақиайман, Қожамбет және Мұрын деген тармақтары иелеиді. Қаракерейлер 15 болыс болып, 83 808 адамы бар 20 358 шаруашылыққа біріккеп. Уездің Марқакөл меи Қалжыр өзеніпің Қара Ертіске дейінгі аңғарын қамтып жатқан шығыс болігі Қожамбет тармағының (3кесте) иелігіне қараған. Олар 5571 адамы бар 1327 шаруашылыққа біріккеи. Қожамбеттер 8 старшын болып, Марқакөл төңірегіие, Қалжыр өзені мен оның салалары аңғарындағы Қарғын, Қураймалды, Жарқұдық, Қарашілік, Сарқұдық, Үштерек, Батпақ, Қаршыға деген жерлерге, Алқабек және Қарой озендері бойына, қазіргі Горный төңірегіне орналасқан. Олардың жазғы жайылымдары Марқакөл маңындағы: Мыңбұлақ, Теректі, Сартау, Жиренбайтал, Қуыс, Бесқарағай, Көкбұқа, Зортабан, Жаңғыз Қарағай дегеи жерлерде болған. Ақнаймандар (3кесте) Қожамбеттердеп батысқа таман Күршім өзеиі, Зайсан көлі жәпе Қалғұты өзені аралығында қоныстаиған. Олардың қыстаулары Теректібұлақ, Шитүбек, Тоқбура, жайлаулары Таиаш, Қарлығаш, Күйік деген т. б. жерлерде болған. Ақнаймандар Майтерек болысына бірігіп, оғаи 6759 адамы бар 1423 птаруашылық енгеп.

Уезд аумағыпың батысында Аягөз өзенінеп шығысыпда Қара Ертіс өзеніне дейінгі және солтүстігінде Көкпекті өзеншен оңтүстігінде Тарбағатай жотасына дейіигі жартысынан астам жерін Байжігіт тармағы (3кесте) қоныстанған. ұрпақтан ұрпаққа ауысып келе жатқан аңыздарда Байжігіт тармағы өз арасынан Қабапбай батыр мен Дәулетбай батыр сияқты атақты адамдардың шығуы сеөепті наймандар арасында ең құрметті деп саналып келеді. Бұрынғы барлық салтанаттарда ең құрметті тағамның байжігіттер өкілдеріне тартылып келгені тегін емес. Байжігіттер төмендегі жерлер мен солардағы болыстарды мекендеген: Тарбағатай жотасы мен Маңырақ тауы арасындағы беткейлері Шілікті болысына қараған. Ол хәлқы 6557 адам болатын 1531 шаруашылықты біріктіргетт. Қыстайтын жерлері: Қараөгіз, Шорғы, Манас, Болатсу, Қарашақ т. б. Жайлаулары негізіпеи Тсрісаққан озеиі бойьшда (Қотанасы, Сартай жоньт, Малкөктем дегеи жер лерде), Тарбағатай тауында (Кеңадыр, Саңрақтас, Ақжалағы, Малкоктем т. б. жерлерде) орналасқаи. Терісайырық болысы Шілікті аңғарының бір бөлігін, Жетіарал өзеніпе құятын Қандысу және Терісаққан өзепдері аралығыпдагы далатіы алып жатқан. Опда 4415 адамы бар 1033 шаруашылық болған. Қыстайтып жерлері: Терісайырық, Болатсу, Кінікептай, Шаты, Біргайлы, Маңырақ, Ақжар озепдері бойыпда, Жақсы Арғапаты, Жаман Арғапаты тауларьшда. Жазгы жайылымдары қыстауларьша жақын 1520 шақырым жерге орналасқап. Маңырақ тауы меп өпың айналасыпдағы жерлерді алый жатқан Маңырақ болысы 5665 адамы бар 1263 шаруашылықты біріктірген. Аңызға қарағаида, осы таудың мацындағы жайлауға қорақора қой әкеліиіп, мацыраған дауыстары үздіксіз естіле бергеп де, таудың аты содан шыққап.

Қыстаулары Маңырақ баурайыпда (Қарақойын, Айтқанжол, Қойбас, Құршат, Құсту, Қызылқайың деген жерлерде) болған. Жазғы жайылымдары қыстауларынан алые емес Зайсан уезінің солтүстігінде Ертіс, Көкпекті өзеидерінің оңтүстігінде Тарбағатай жотасыиа дейінгі батыс болігі Қыржы меи Мұрын тармақтарының (3кесте) иелігіне қараған. Қыржы, Мұрын деген ру аттары рубасы әйелдерінің есімдерінен шыққан.

Бұл матрилиндждер ертедегі матриархат дәуірінен қалған. Қыржы тармағының саны аз болған да, Мұрыниан тараған Қыдыр атасыиың қауымдарымеи бір Лаба болысьь на біріккен. Басқа бес болысты Мұрыи ұрпақтары: Тоғас болысый Қыдыр, Мұрас аталары, Нарын болысын Назар атасы, Көкпекті болысын Құттымбет атасы, Қа~ рабұға б о лысый Құттықадам және Базар болысын Жанай аталары (3кесте) мекендеген. Шежіре кестесіиеп коріиіп отырғапыидай, бодыстарға түрлі таксономиялық жіктердегі туыстар біріккен.

Мұрын болыстарыпың қыстаулары: Ертіс жәпе Кокпекті озепдері меп Қарғыба, Базар, Бұғал, Ацғыр, Жіцішке. Батпақ өзендері бойында, ал жайлауы кобінесе Тарбағатай, Мұрып, Сандықтас тауларьшда. Мұрып руыпда 29 000 адамы бар 8000 шаруашылық, Қыржы руыпда 4600 адамы бар 1328 шаруашылық болгаи. Наймандардың иеліктері одан әрі солтүстікке қарай, Оңтүстік Алтай жоталар ын шығысыпда Марқакол жа гасын, Күршім жәпе Нарын жоталарын, одан әрі Ертістен Қалба жотасыиа дейінгі жерді алып жатқан Өскемен уезінің шегіпе дейіи созылып, солтүстікбатысыида Үлбі метт Жайма озеидерше тіреледі. Уездің 11 болысыпда 15 823 шаруашылыққа бірікк ен халқы бар 80 старшыи болгаи. Оның ішіпде 146 шаруашылық керейлер де, 68 шаруашылық уақтар. Шаруашылықтардың қалған басым копшілігі иайматшыц Бура Кокжарлы, Қаратай, Терістаңбалы және Матай рул арыпың шаруашылықтары. Қаратай руыиың қауымдары (3кесте) Нарын, Бұқтырма өзендеріпің бойын қопыстаиып, бір Шыңғыстай болысына біріккен.

Олармен іргелес Ертіс, Күршім, Жіңішке, Бөкен озендерінің және одап әрі Қызылсу өзенінің бойында сегіз бөлыстап тұратып Кекжарлы (Зкесте) руының қауымдары мекендеген. Қалба тауыпың беткейлерін бір бөлысқа біріккеи Матай, Терістаңбалы рул ары, Қызылсу өзеніпің бойында жәпе одан шығысқа қарай шаруашылықтары екі болыс болған Бура руы (3кесте) мекендегеп. Ресей отаршылары Ертіс бойына қоные тебе отырып, отарлау үрдісін одан әрі жүргізіп, Өскемен мен Зайсан уезі халқының эр жерге қоные аудара беруіне коп жағыиан мәжбүр етті.
Олар отаршылар Бөкен, Күршім, Бұқтарма өзендері бойыиан Ертіс шебінің «үзіыділері» дейтінді жасады. Пайда болған мекендер (Бөкен, Батинск, Берел, Березовка, Катонқарағай, Солдатово т. б.) қазақ қауымдарынан жерді одан әрі тартып ала берді. Мұны Шыңғыстай болысы наймандарының мысалдарынан байқауға болады. Наймандар 200 жыл боны Бұқтырма өзенінің екі жағалауын, ал жаздыгүні Шабанбай (Бұқтырмаиың сол жағалауында) және Тарбағатай жайлауларын қоныстанып келген. 1867 я^ылдан бастап Бұқтырма өзенінің сол жағалауына орыс поселкелері құрыла бастады да, сөл кезде 1830 шаруашылығы болған Қаратай руының қауымдарыи ңыстауларынан айырды. Шабанбай тауы ұлы мәртебелі Кабинетінің иелігіндегі жерге көшті. Бірнеше жылдап кейін орыс қоныстапушылары Бұқтырма өзенінің оң жағалауына да ірге тебе бастады.

Болыс қазақтарына Тарбағатай баурайынан жайылымның тар өңірі ғана қалдырылды. Осыиша шектелген жерде малын да, өзін дө асырауға мүмкіндігі болмаған қаратайлар эр жаі^да босын кетті: бір бөлігі бөлініп Бийск округінің 2ші Шуя болысына, Змеиногор уезінің шаруа селоларына, Қытай жағына кетіп қалды, ал қалғапдары бір кезде өз иеліктерінде болған Шабанбай тауы мен Бұқтырма озені бойынан учаскелер жалдап ала бастады. Шыңғыстай қазақтары түрлі учаскелерді жалға алғаны үшін 10 000 сом, земствө алымы мен жеке міндеткерлікке 15 000 сом, барльгғы 25 000 сөм төледі.

Қазақтардың қаиыршылық жағдайы орыс шенеушктеріиің өзіи де алаңдатты, өйткеиі көшпель лердің Қытайға, басқа да жерлерге көшіп кетуі мен жаппай кедейлепуі қазынаға түсетін түсімді азайтатын еді. «Жүнімеи қоса терісін де сыпырып алмау» принципін ұстанғаи орыс әкімшілігі ұзақ жылдарға созылған айтыстартыстап ііемесе жай бастартулардан кейіи Шабанбай мен Үкеп, Қалғұты, Жазатыр өзендері бойындағы бірнеше алапты қазақтардыц пайдалануына к,алдыруға, жал ақысып жойып, түтін салығын ғана алуға шешім қабылдады. Бірақ бұл көшпелілерді жайғастыруды шеше алмады. 1907 жылы Шыңғыстаи болысы қазақтарыиың бір бөлігі Қарқаралы уезіне көшірілетін больш ұйғарылды. Семей өблыстық басқармасы өз қаулысымен (1910 жылғы 10сәуір) Шыңғыстай болысы шебіпдегі Бұқтырма және Нарып өзеидерінің бас жағынаи қоныстаиу учаскелерін құру мүмкін емес деп тапты. Қазақ қауымдарының XIX гасырдың 60жылдарынап XX ғасырдың басына дейін ауа бастағаны байқалады. Бақты әскер бастығыиың рапортында (2.11.1878) Қаратай руының екі болысы Алтайдан Қытай жеріие қашып көшкені жайында айтылған. 1901 жылдың ақпаи айында Зайсан уезі Шілікті болысындағы Байжігіт руы қазақтарының 200 жылқысы мен 1300 қойы аштан қырылып, адамдары қайыршылық жағдайға ұшырады. 590 шаңырақ болатын Байжігіт старшындары өздерінің Қытайдың хэбейамбанынан 1901 жылдьтң 20наурызынан 1қазанына дейін Қытай шегінде көшіп жүруін сұрап, оған рұқсат алды, әрине, ақы төлейтін еді.
Жетісу облысы әскери губернаторының Құлжа істері жоиіндегі кеңесінің мәліметтері бойыиша жасалған төмендегі кестеден Қытай шегіне көшіп кеткен кейбір қазақ руларын білуге болады, 1881 жылы Ресей мен Қытай арасында осы мемлекеттердің шекарасы белгілеиген шартқа қол қойылғаннан кейін Құлжа өлкесі халқының бір бөлігін (қазақтар, ұйғырлар меп дүнгендерді) Ресей аймағына қөныстандыру туралы мәселе туды. Сол жылы орыс үкіметіпің Құлжаиы Қытайға беру жөніндегі өкілетті комиссары генералмайор Фриченің атына 9 болыс (Байжігіт, Қызай және Тәңірберді) өтініш жазып, өз болыстарындағы 1595 шаңырақтың кошіп баруы үшін Жетісудан жер бөлуді сұраған. Қазақтарды көшіру коптегері жылға созылды, бірақ Қытайға қарағаи жерде қалып қойғандары да коп болды. Қалжыр болысы 1885 жылы Қытаймен шекара белгілеиген кезде құрылған. Оған кірген Қожамбет руының 1003 шаңырағы мынадай бірнеше аталарға бөлінеді: Мысқал 286 шаңырақ, Атақозы 286 шаңырақ, Егізқара 2(35 шаңырақ, Жарболды166 шаңырақ (3кесте).

Болыста 3563 адам болған. Бірақ Ресей мен Қытай арасындағы шартқа қол қойылғаннан кейін де бәзбаяғы себеппен жайылым мен шөптің жеткіліксіздігінен көшіп кету жалғаса берді. Мысалы, 1895 жылы Қытай жағына Қара Ертіс болысынан 107 шаңырақ көшіп кеткен. Бура руының Өскемен уезінің солтүстікшығысындағы Қызылсу өзені аңғарына қоныстанғаны жоғарыда антылды. Бұл рудың одан әрі Семей уезіиің шегінде де: Шар озепінің бас жағында, Көкпекті тауының солтүстік беткейінде, Шаған өзені бойында, Арқалық және Едірей тауларының Түндік өзеніне дейінгі төңірегінде қоныстары болғаи. Бұл жерлерде көшіп жүрген аталар рубасы Бураның 12ұрпағы еді. Наймапдардың 215 шаңырағы Белағаш даласында, жекелеген топтары (терістаңбалылар) Кононер поселкесі мен Стекляный поселкесінің (ергенекті наймандар) жерінде де тұрған. Семей уезінің жеріыде наймандардын барлығы 7194 шаруашылығы болған.

Қазақстанның ПІығысындағы ең солтүстікте тұрған наймандар Павлодар уезінің Чернояр жәие Григорьев иоселкелері тұсындағы Ертістің сол жағалауын мекендеген наймандар еді. Оларда 2189 адамы бар 354 шаңырақ болған. Наймандар қоныстанған екінші бір үлкеи аймақ: Шу өзешнен солтүстігіиде Сарысу өзепіпе құятын Сарыкеңгір жәие Қаракеңгір озендерінің бас жағы мен осы өзендердің аңғарыпан Аймысық, Шадралы тауларына дейін созылып жатты. Қазақ даласыпың орталық болігінің осы кеңістігінде паймандардың ең саны көп Бағапалы, Балталы дегеп екі руы кошіп жүрген. XVIII ғасырдың аяғы XIX ғасырдыц басында Есілдің арғы бетіпдегі дала көптегеп рулардың, сопыц ішіпдо оңтүстіктеп, Сырдария жағалауыпаіі келгеп паймандардың да жазғы жайлаулары болғап.

Олар саны коп Бага нал ы, Балталы руларыпа бөлінгеи (3кесте). Даланың оңтүстік бөлігі меп Сырдария бойын мекепдеген Кіші жүз руларымеп бағапалылар жайылым жер, қыетақтық мекендер үшін жиі жапжалдасқан. XIX ғасырдың 30жылдарыпаи бастап Сырдаршшъщ бүкіл дерлік оң жағалауы Қоқаиның қолыпа түсіп, Най ман, Арғын, Уақ тайиалары алые солтүстікке ығыстырылып тасталған. 1842 жылы 500 шаңырақ бағапалылар Шу өзені меи Қаратау алқабынан Көкшетау округіне көшіи барыи, приказға өздерін бодандыққа қабылдауыи, сойтіпөздеріиен дербес болыс құруға, қыстау ү^шін жер бөлуге өтініш жасаған. Олар дербес болысқа боліпгеп жоқ, ҚарабалаТөртқараСарғалдақ болысына қосылды. Қарқаралы, Ақмола, Құсмұрыи, Баянауыл округтері мен басқа округтердегі Арғып, Қыпшақ, Керей тайпаларыыың көптегеи рулары Кенесары Қасымовтың көтеріл Ісіне белсене қатысты. Бағаналыларға келетін болсақ, бұл көтеріліске олардың Қарақоңыз өзені мен Сарысудың томенгі ағысында қыстап, жаздыгүні Есіл өзені бойына ксліп жүргеи азынаулақ қауымдары ғана қосылды. Көтеріліс жеңіліске ұшырағаы соң Есілдің арғы бетіндегі коп к^азақпеп қоса наймаидар да оңтүстік пен шығысқа көшіп бара бастаған. Бағаналылар соғыста қаңырап қалған ұлытау, Кішітау баурайларына қоиые тепті. 1859 жылға дейін бағапалылар Орыибор ведомствосына бағынып келген болатын, ал оңтүстік пен шығысқа қарай алыстап, одан барған сайын ұзай бергендіктен, сол жылы олар Сібір ведомствосына ауыстырылған еді.

1867 1868 жылдарда Сырдария және Ақмола облыстары құрылған кезде бағаналылар Сарысу өзені Саумалкөл меи Телікөл көлдеріне 150 шақырымнан астам жетпей, оңтүстікке қарай күрт бұрылатын Қоғалыжар деген алқабына дейін жеткен. Баганалы және Балталы рулары Ақмола облысындағы Атбасар уезінің құрамына еиді. Сырдарня облысы әскери губернаторыиың 1894 жылғы 25қазанда үркістаи генералгубериаторының атына жолдаған хатында былай делінгеп: «ұлытаудың солтүстік беткейі меи Есіл маңы даласын (Арғыи болыстарыпыц жеріиде) яшйлай отырып, бағаналылар ерте дегенде алоысышиы жылдарда оңтүстіктегі тамалардыц, қыпшақтардың, каппастардың, бақтиярлардың зкәпо Шу маңы мои Сырдария маңындагы қырғыздардың басқа да руларының жайлайтын жерлеріп оздеріне қыстау ете бастады».

Баганалылар оңтүстікке қарай 26 жыл бойы бет алый, Үлытаудың оңтүстік беткейі не, Сарысудың орта және томе пгІ ағысыпа, Мойыпқұмға, Жетіқоңыр алқабыиа, Шу озеігіпің оң жағалауы меп кол дер маңыидағы жазираларға (оазистер) орын тепті. Сол жерлердеп Сырдария бойының тоғайларына, сондайақ Қаратауға барды. Бағапалылар қыпгдақтардап колдер аймағып, тамалардан Жетіқоңыр алқабын тартып алғанға дейін Шу, Сырдария өңірі қазақтарынан көп қарсылық коргеп жоқ. Бағаналылардың 6000 шаңырағы солтүстік епдіктегі 44е пен 53е аралығын, яғии 200 000 шаршы шақырым жерге қоиыстаиды, соның 1/7 бөлігін ғаиа оңтүстік қазақтарыиа қайтарып беру қажет болып, бағаиалылар соғап қарсылық корсетті.

Ол былай тұрсыы, қыс кезінде бағапалылардың 1000 шаңырағы Перовск уезінің, ал 500 шаңырағы Шымкент уезіиің шегіііе кетіп қалған. Бағаналылар Перовск меи Жүлекке жақып Телікөлтат алқабыида тұрақты мекендейді. Ерте көктемде бағаналылардың 5000 шаңырағы Есіл өңірі даласына кетіп, онда Арғьтн болыстарымен бірге көшіп жүреді. Қалған мың шацырагы Атбасардан Сырдария озеніне дейінгі жерде ұсақ топтар болып көшіп жүреді. Бағапалылар күзге қарай Есіл даласыиап кетіп, қыстан шығу үшін ұлытаудың солтүстікшығыс беткейлеріне орналасады, бір бөлігі (150ге дейіи шаьіырақ) одан әрі оңтүстікке қарай бет алып, Сарысудың төменті ағысы мен колдер аймағына тоқтайды да, сол жердей кейбір қауымдар қыс кезінде Перовск меи Жүлек арасыпдағы Сырдария жағасыпың тоғайларына көшіп барады. Сойтіп, оныц екі жағалауына орпығып, тіпті Қызылқұмға дейін жетеді, ал кейбір қауымдар Шу өңірі даласын жәпе Қаратаудың батыс баурайына жақыи жерлерді қыстап қалады. Сарысу өзешнің батыс л^ағына, өның Жезді, Қаракеңгір жәпе Сарыкеңгір салаларына наймандардың басқа бір руы балталылар қөныстанды. Бағаналы, Балталы руларының кейбір қауымдары өсы рулардың негізг і көпшілігінен болініп, Есіл бойында: Тасөткел, Тассуат, Күркетал, Шолақсай, Жарқаиың, Кебісқалған, Бұлақ т. б. жерлерде тұрғаи.

Жаздыгүні Қарағайлыкөл, Ерденкөл, Жонжиек колдеріне, Қарамұрт, Қызылсу өзендеріне, Шолақталдық, Тоқпаи (құдық) дегеи жерлерге, Қойтас өзеиіие, т. б. барып жайлаған. Егер біздің рулық схемаларымызға қарайтын болсақ, Қазақ даласыиың орталық бөлігіне Бағапалының.мыпа тармақтары қоныстаиған: Ақтаз (Бодай, Тіней, Сейіт аталары3кесте), Қызылтаз (Байназар, Қожас аталары мен оның ұрпақтары Кебеке, Жұртшы, Қоқан, Жырық), Шегедік (Шоштаи және Бесбала аталары), ПІегелік (Сарғалдақ, Сары, Қарабала аталары). Балталы руынан Бегіс, Мардан (Қылыш, Таңатар аталары) тармақтары қоиыс танған. Осы рулардың арасыида Терістаңбалы руының Тортқара тармағыиың азынаулақ топтары мекен еткен (3кесте: ТерістаңбалыТөртқара). Олар 700дей шаруашылық болған. Атбасар уезінде бағаналылардың барлығы 7724, Балталы руының 142 шаруашылығы қоныстанғаи.

Скать статью